W toku postępowań restrukturyzacyjnych nader często okazuje się, że zapisy zawartych przez dłużnika jeszcze przed otwarciem postępowania umów powodują istotne problemy utrudniające sprawne przeprowadzenie procesu restrukturyzacji. Jednym z remedium na te trudności ma być uregulowanie art. 248 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne.

Zgodnie z przywołanym przepisem, postanowienia umowy, której stroną jest dłużnik, uniemożliwiające albo utrudniające osiągnięcie celu przyspieszonego postępowania układowego, jest bezskuteczne w stosunku do masy układowej. Już na wstępie należy zasygnalizować, iż przepis ten znajdzie zastosowanie w przypadku otwarcia przyspieszonego postępowania układowego (art. 248 pr. restr.), postępowania układowego (art. 273 w zw. z art. 248 pr. restr.) oraz postępowania sanacyjnego (art. 297 w zw. z art. 248 pr. restr.).

Poszukując odpowiedzi na pytanie co stanowi cel postępowania restrukturyzacyjnego należy sięgnąć do art. 3 pr. restr. Przepis ten stanowi, że jest nim uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie mu restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami.

Istota bezskuteczności czynności prawnej polega na tym, że pomimo jej ważności nie wywołuje ona przewidzianych jej treścią skutków prawnych. Niestety – ustawodawca nie pokusił się o wskazanie w omawianym przepisie jakichkolwiek kryteriów wartościujących i umożliwiających dokonanie oceny, czy dany zapis umowy można uznać za bezskuteczny czy też nie. To zaś prowadzi do wniosku, iż stosowna ocena będzie musiała być dokonana w okolicznościach danego przypadku. Warto zgłosić w tym miejscu postulat de lege ferenda wprowadzenia przy nowelizacji ustawy Prawo restrukturyzacyjne kryteriów ułatwiających dokonanie takiej oceny.

Słusznie zauważa się w doktrynie, iż gramatyczna wykładnia art. 248 pr. restr. prowadzi do wniosku, że przewidziana w nim bezskuteczność ma charakter ipso iure (vide: D. Chrapoński, w: A. Torbus, A. Witosz, A. J. Witosz. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz. Wolters Kluwer 2016, s. 635). Innymi słowy, nie ma konieczności wytoczenia powództwa o ustalenie, że dany zapis umowy jest bezskuteczny w stosunku do masy układowej (sanacyjnej), choć nie można wykluczyć, iż w pewnych stanach faktycznych dłużnik będzie miał interes prawny w wytoczeniu stosownego powództwa w oparciu o art. 189 k.p.c. I w tym miejscu warto zgłosić  postulat de lege ferenda wprowadzenia przy nowelizacji ustawy Prawo restrukturyzacyjne uprawnienia dla sędziego-komisarza i/lub sądu restrukturyzacyjnego wydania orzeczenia stwierdzającego bezskuteczność danego zapisu umowy. Z pewnością przyczyniłoby się to do przyspieszenia podjętych przez dłużnika działań, co – w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości obrotu gospodarczego – wydaje się być nieodzowne.

Jakie to zaś postanowienia umowy mogą „utrudniać lub uniemożliwiać osiągnięcie celu postępowania restrukturyzacyjnego” ? Z pewnością wszystkie te, które ograniczają wykonywanie  działalności przez dłużnika lub ograniczają  możliwości zbywania albo korzystania ze składników mienia, wchodzącego w skład masy układowej, itp.

Posługując się przykładem z praktyki Kancelarii:

Spółka, wobec której otwarto postępowanie sanacyjne zawarła z bankiem umowę o prowadzenie rachunku bieżącego (stanowiącego podstawowy rachunek prowadzonej działalności gospodarczej) oraz umowę kredytu obrotowego w tymże rachunku bieżącym. Jednym z zabezpieczeń udzielonego kredytu było uprawnienie banku do potrącania swojej wierzytelności z tytułu udzielonego kredytu z wpływami na rachunek bieżący spółki. Wypowiedzenie przez bank umowy o kredyt obrotowy już po otwarciu postępowania sanacyjnego spowodowało automatycznie „zajęcie” rachunku spółki doprowadzając do całkowitego paraliżu jej działalności. Bezspornie, taki zapis umowy kredytowej właśnie w oparciu o art. 248 pr. restr. uznać należało za bezskuteczny w stosunku do masy sanacyjnej jako uniemożliwiający osiągnięcie celu postępowania restrukturyzacyjnego.

Podsumowując: uregulowanie art. 248 pr. restr., pomimo swoich mankamentów może stanowić ważny oręż w walce z zapisami umownymi, które w sposób wysoce negatywny oddziałują na przebieg postępowania restrukturyzacyjnego.