Nowelizacja przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej w brzmieniu obowiązującym od 01 stycznia 2016 r., w wydatny sposób wpłynęła na liczbę ogłaszanych przez sądy upadłości konsumenckich wobec byłych przedsiębiorców. Kluczowe znaczenie mają w tym zakresie tzw. zasady słuszności, których istnienie sąd procedujący w przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej ma obowiązek zbadać. Warto zatem pokusić się o przybliżenie pojęcia „zasad słuszności” mogących stanowić klucz do skorzystania z dobrodziejstwa upadłości konsumenckiej.

Dla porządku warto przypomnieć, iż zgodnie z art. 4911 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (dalej: p.u.), przepisy dotyczące upadłości konsumenckiej stosuje się wobec osób fizycznych, których upadłości nie można ogłosić zgodnie z przepisami regulującymi postępowanie upadłościowe prowadzone m.in. wobec przedsiębiorców. Stosowanie zaś do brzmienia art. 4914 ust. 2 p.u., sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli m.in. w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku dłużnik, mając taki obowiązek, wbrew przepisom ustawy nie zgłosił w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości, chyba że przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.

Zgodnie z art. 10 p.u., upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1 p.u.). Jak zaś stanowi art. 21 ust. 1 p.u., dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości.

Jeżeli zatem, przedsiębiorca, który stał się niewypłacalny i nie dopełnił obowiązku złożenia w terminie przewidzianym w art. 21 ust. 1 p.u. wniosku o ogłoszenie upadłości „gospodarczej”, to po zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej (tj. „wykreśleniu” z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej), w przypadku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej musi liczyć się tym, że sąd rozpoznający taki wniosek będzie miał obowiązek jego oddalenia chyba, że przeprowadzenie postępowania uzasadnione jest względami m. in. słuszności. Innymi słowy, taka konstrukcja przepisu art. 4914 ust. 2 powoduje, że brak terminowego złożenia wniosku przez przedsiębiorcę nie jest bezwzględną podstawą oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.

Nie rozwijając tego wątku uznać należy, że brak jest dostatecznie silnych argumentów dla poparcia stanowiska tak olbrzymiego rygoryzmu ustawodawcy w tym zakresie.

Redakcja art. 4914 ust. 2 p.u. obliguje sąd procedujący w przedmiocie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej złożonego przez „byłego” przedsiębiorcę do zbadania, czy w danym przypadku zachodzą względy słuszności/humanitaryzmu, a w przypadku odpowiedzi pozytywnej, po spełnieniu pozostałych przesłanek, sąd obowiązek ogłosić upadłość konsumencką takiego podmiotu.

Zasady słuszności, o których mowa w art. 4914 ust. 2 p.u. to typowy przykład posłużenia się przez ustawodawcę tzw. klauzulą generalną, a zatem zwrotem niedoprecyzowanym, niedookreślonym.

Praktyka Kancelarii pozwala na stworzenie przykładowego katalogu zasad słuszności:

  • niewypłacalność przedsiębiorcy była efektem nielojalnego postępowania kontrahentów przejawiającego się w braku zapłaty wymagalnych należności, popełnienia przestępstwa na szkodę przedsiębiorcy,
  • próba podjęcia negocjacji z wierzycielami, zaproponowanie korzystnych warunków spłaty zadłużenia, zaproponowanie ugód, których wierzyciele nie zaakceptowali bez wyraźnego powodu,
  • poddanie się egzekucji, brak prób „uciekania” z majątkiem, wydanie całego majątku organom egzekucyjnym,
  • brak działania na szkodę wierzycieli,
  • próba zaspokojenia wszystkich wierzycieli w tym samym stopniu – unikanie tzw. „wybiórczego” zaspokojenia wierzycieli,
  • kryzys w branży, w której działał przedsiębiorca,
  • niespotykane, niedające się przewidzieć wydarzenia, uderzające w podjęte przez przedsiębiorcę działania,
  • brak lub niewłaściwe doradztwo prawne,
  • etc.

Innymi słowy, względy słuszności mogą zachodzić w sytuacji, gdy dłużnik wykazywał się cały czas dobrą wolą, chęcią rozwiązania istniejących problemów co powoduje, że spectrum uzasadnień wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej przez byłych przedsiębiorców jest bardzo szerokie, a istniejący po stronie sądu obowiązek zbadania ich występowania powoduje, że będą one swoistym wytrychem dla pokonania skrajnie rygorystycznej regulacji art. 4914 ust. 2 pkt 3 p.u.